Rachunek sumienie to szukanie prawdy o własnym życiu. Szukanie prawdy jest podstawową powinnością człowieka. Tak jak życie w zakłamaniu odrywa od rzeczywistości, wprowadza w świat iluzji, obciąża i deformuje człowieka, tak odkrywanie prawdy o sobie naprowadza na właściwą drogę a przez to wyzwala. Prawdą ma moc wyzwalającą zgodnie z zapewnieniem Jezusa: poznacie prawdę a prawda was wyzwoli (J 8, 32). Co jednak „składa się" na prawdę o naszym życiu? Prawdę o czym musimy poznawać? Św. Augustyn odpowiada słowami modlitwy: „O Boże [...] spraw, abym poznał siebie i abym poznał Ciebie"(2). Szukanie prawdy jakie dokonuje się w rachunku sumienia ma iść w dwu kierunkach: poznanie prawdy o Bogu i poznanie prawdy o człowieku.

Pierwsze jest odkrywanie tego, co Bóg czyni dla nas, odkrywanie Jego planu jaki ma w odniesieniu do naszego życia, zwłaszcza zaś jest to odkrywanie jego miłości. Dopiero później szukamy prawdy o nas, o naszej słabości, zawodności, niewierności, niewdzięczności. To, co Bóg w swojej miłości czyni dla nas jest większe i ważniejsze od tego, w jaki sposób my w swojej ludzkiej małości i zawodności odpowiadamy na Jego inicjatywę. Dlatego pytanie o Boga, o to, co czyni dla nas jest pierwsze w rachunku sumienia.

Liczyć na łaskę Bożą

Poznanie Boga to przede wszystkim poznanie Jego bezwarunkowej miłości wobec człowieka. Bóg kocha człowieka nie dlatego, że jest dobrym i porządnym człowiekiem; miłość Boga nie jest uzależniona od naszej doskonałości moralnej. Człowiek jest kochany przez Boga nie za to, jakim jest, ale dlatego, że jest, że istnieje. Słabość, niewierność, grzech człowieka nie są przeszkodą dla miłości Boga. Ta bezwarunkowość miłości sprawia, że stawanie przed Nim grzesznika nie będzie doświadczeniem przykrym i upokarzającym. Dopiero w blasku prawdy o nieskończonej i bezinteresownej miłości Boga człowiek może zmierzyć się z prawdą o sobie, o swoim grzechu i „znieść" tę prawdę.

Poznanie miłości Boga otwiera nasze oczy i serce na Jego dary, którymi nieustannie nas obdarowuje. Odkrywamy wówczas, że wszystko co mamy jest z Jego ręki. Z ręki Boga wyszliśmy, tzn. nasze życie jest pierwszym i największym darem naturalnym, jaki otrzymaliśmy. Chrześcijanin odkrywa, że sam z siebie nie posiada swojego istnienia. Życie, które jawi się nam jako coś oczywistego, samo w sobie nie jest oczywiste, lecz jest nam każdego dnia darowane przez Boga. Żyję tu i teraz dzięki łaskawości Boga. Podobnie to, co nas spotyka pochodzi od Boga. Cóż masz, czego byś nie otrzymał? - pyta nas św. Paweł (1 Kor 4, 7). Wraz ze wzrostem świadomości, że jesteśmy ciągle przez Boga obdarowani powinno rodzić się w nas uczucie wdzięczności. Dostrzegając miłości Boga odkrywamy, że „zawsze za wszystko winniśmy dziękować Bogu Ojcu w imię Pana naszego Jezusa Chrystusa (Ef 5, 20).
W przygotowaniu do sakramentu pokuty najpierw pytajmy siebie o to, co otrzymaliśmy z ręki Boga:

Czy pamiętam o tym, że Bóg jest kochającym Ojcem i że z Jego ręki mam wszystko co posiadam?
Czy uczę się dostrzegać dary jakich mi Bóg udziela?
Czy jestem wdzięczny za dar życia, zdrowia, otrzymanych talen­tów?
Czy dziękuję Bogu za to, co mam i za to, co mnie spotyka w życiu?
Co w ostatnim okresie było szczególną łaską za którą chcę podziękować?
Czy dostrzegam, w jaki sposób Bóg prowadził mnie od ostatniej spowiedzi przez swoje natchnienia, poruszenia wewnętrzne, okazje, sytuacje i wydarzenia życiowe?
Czy potrafię przyjąć i dziękować za trudne dary jak cierpienie, doznane przykrości, niepowodzenia, niezrozumienie, upokorzenia?
Czy bolesne doświadczenie, trudności i porażki stają się dla mnie okazją do powierzenia siebie Bogu?
Za jakie dobro, którego doświadczyłem od ludzi chciałem szczególnie podziękować?
Za jakie dobro, które sam wyświadczyłem innym czuję potrzebę uwielbienia Boga?

Modlitwa miłującej uwagi i odpowiedzialności

Rachunek sumienia nie jest jedynie wysiłkiem intelektu, którym usiłujemy przywołać i policzyć minione wydarzenia oraz porachować popełnione grzechy. Jest on przede wszystkim spotkaniem z Jezusem, który jest Drogą i Prawdą. Spotkanie to jest wydarzeniem, które dokonuje się głównie na płaszczyźnie serca i w klimacie mOdlitwy. Jeśli braknie klimatu modlitwy, która jest pełnym miłości dialogiem ze Stwórcą, to wówczas rachunek sumienia staje się jało­wą refleksją nad sobą, trwożliwą introspekcją psychologiczną, bardziej podsycającą ambicje niż służącą naszemu rzeczywistemu uświęceniu w Chrystusie.
Rachunek sumienia jest modlitwą miłującej uwagi, w której naj­pierw słuchamy tego, co Bóg mówi do nas, również poprzez wyda­rzenia i fakty, przywołujemy Jego działanie, by dać na to odpowiedź. Rachunek sumienia jest również modlitwą odpowiedzialności, w któ­rej przy pomocy światła Bożego przez osobistą refleksję staramy się odkryć zasadnicze kierunki, dążenia i priorytety życiowe. Jest to w pierwszym rzędzie szukanie odpowiedzi na pytanie, które Bóg kieruje do nas: „Adamie, gdzie jesteś?" W klimacie modlitwy, patrząc niejako Jezusowi w oczy, powinniśmy najpierw pytać siebie:

Co jest w moim życiu najważniejsze?
Co jest dla mnie największą wartością w życiu; jakie cele przyświecają mi w życiu?
Do czego w życiu naprawdę dążę i co rzeczywiście chce osiągnąć?
Czemu poświęcam najwięcej czasu w życiu?
Gdzie jest „skarb mojego serca"?
Jakie miejsce w moich myślach, planach, decyzjach, czynach zaj­muje Bóg?
Czy Bóg jest dla mnie pierwszym drogowskazem, punktem odniesienia i głównym oparciem w życiu?
W jakim stopniu w wydarzeniach, dostrzegałem i liczyłem na Boga?
Na czym się głównie opieram w życiu, na kogo liczę, gdzie szu­kam siły?
Ponieważ na okrycie życiowych celów naprowadzają nas pragnienia, dlatego powinniśmy się im uważnie przyglądać i analizować je.
Czy staram się rozeznawać z jakiego źródła płyną moje pragnienia?
Czego one dotyczą?
Czy uczę się rozeznawania moich pragnień?
Czy dostrzegam w sobie pragnienia, jakie rodzą się z moich namiętności?
Czy nie ulegam nieuporządkowanym pragnieniom konsumpcji, zmysłowości, pychy?
Czy nie lekceważę duchowych pragnień jakie mi daje Bóg?
Czy jestem posłuszny natchnieniom Ducha Świętego?

Prosić o łaskę poznania grzechów

Dochodzenie do prawdy o Bogu i człowieku nie jest łatwe, ponie­waż po grzechu pierworodnym zdolność i łatwość okrywania tego, co dobre i prawdziwe została w znacznym stopniu osłabiona. Ponieważ grzech jest częścią naszego jestestwa od samego początku, dlatego trudno też poznać nam gdzie jest grzech i czym jest grzech. Nieprawość mówi do grzesznika w głębi jego serca. Oszukuje sam siebie, że szuka swej nieprawości, aby ją znienawidzić (Ps 36). Grzech, który nosimy w sobie łatwo nas zwodzi i oszukuje (por. Hbr 12, 1). Wprowadza on ciemność w serce, która sprawia, że człowiek w grzechu tak naprawdę nie wie dokąd dąży (por 1 J 2, 9. 11). Nadto sam grzech jest tajemnicą nieprawości trudną do przeniknięcia. Jeśli chcemy poznać prawdę o grzechu, to istnieje tylko jedna droga: prosić o łaskę poznania grzechu. Człowiek po grzechu do poznania prawdy potrzebuje światła od Boga. Łaski poznania grzechów udziela Duch Święty. Zapowiadając zesłanie Ducha Świętego Jezus mówił: On zaś, [Duch Święty] gdy przyjdzie, przekona świat o grzechu, o sprawiedliwości i o sądzie (J 16, 8).

Duch Święty - jak wyjaśnia Jan Paweł II - jest „boskim adwokatem" w procesie przeciwko światu i grzechowi. „Przekonując «świat» o grzechu Golgoty, o śmieci niewinnego Baranka [...] Duch Święty przekonuje zarazem o każdym grzechu, gdziekolwiek i kiedykolwiek popełnionym w dziejach człowieka: wskazuje bowiem jego związek z Krzyżem Chrystusa. «Przekonywanie» - to wykazywania zła grzechu, każdego grzechu - w relacji do Krzyża Chrystusa. Ukazany w tej relacji grzech, zostaje rozpoznany w pełnej skali zła, jako jest mu właściwa, zostaje zidentyfikowany w pełnym wymiarze misterium iniquitatis, jakie w sobie zawiera i kryje". (3) Jeśli więc chcemy poznać prawdę o grzechu, to powinniśmy prosić Ducha Świętego o światło poznania tajemnicy nieprawości, oraz zwrócić się ku słowu Bożemu, które jest słowem Bożej prawdy. Stąd też modlitwa do Ducha Świętego o światło dla serca przed rachunkiem sumienia pozostaje koniecznym krokiem i warunkiem dojrzałego oraz wnikliwego badanie sumienia i odkrywania prawdy o grzechu. Bóg daje siłę odkrywania prawdy o nas i do zaczynania od nowa. Należy pytać siebie:

Czy modlę się o dobrą spowiedź?
Czy przygotowując się do spowiedzi proszę o światło poznania grzechów?
Czy zależy mi szczerze na okryciu prawdy o własnej nieprawości i „pełnej skali zła" grzechu?
Czy moje przygotowanie do spowiedzi nie jest pobieżne i powierzchowne?
Czy poświęcam odpowiednią ilość czasu na sumienne przygoto­wanie się do spowiedzi?

Odkryć korzenie grzechu

Ponieważ w nawróceniu nie chodzi najpierw o poprawę, nie o czyny zewnętrzne, nie o „wór pokutny i popiół", ale o nawrócenie serca, pokutę wewnętrzną, dlatego w czasie rachunku sumienia trzeba sięgnąć najgłębszych pokładów serca. Jeśli nawrócenie ma być radykalną przemianą całego życia, nawróceniem się do Boga całym sercem, zerwaniem z grzechem, odwróceniem się od zła, to trzeba naj­pierw odkryć korzenie zła. Często te korzenie są nie tylko mocno zapuszczone w sercu, ale również ukryte. Należy podjąć wysiłek okrycia tych korzeni. „W rachunku sumienia muszę zyskać wziernik w całość moich postaw, nie tylko wgląd w moje świadome, błędne decyzje, dostrzec muszę wyraźnie wszystkie zasadnicze motywy kierujące moim postępowaniem, poznać życiowe przyzwyczajenia, różne strony mojego charakteru - wówczas dopiero uświadomię sobie, że niejedno woła o gruntowną napraw, i wtedy dopiero poczuję się zdolny do wykonania tej pracy nad sobą"(4).

Chociaż w sakramencie pojednania trzeba „wyznać co do liczby i rodzaju wszelkie grzechy ciężkie popełnione po chrzcie"(5), to rów­nie ważne i konieczne jest poznanie motywów naszego działania. Dlatego w rachunku sumienia obok pytania: „co" uczyniłem, powin­no pojawić się pytanie: „dlaczego". Jest to pytanie trudniejsze, ponieważ serce człowieka jest zatwardziałe i ociężałe, niechętne do odkrywania prawdy. Jest to jednak pytanie niezmiernie ważne w perspektywie rzeczywistej przemiany życia, jaka ma się dokonać. Pytanie: „dlaczego" ma prowadzić do postawienia właściwej diagnozy choroby naszych grzechów, a ta jest warunkiem skutecznego zdrowienia. Powinniśmy zatem pytać siebie:

Czy jestem świadomy, że moje grzechy wyrastają z korzeni serca?
Czy podejmuję wysiłek odkrycia korzeni z jakich wyrastają moje grzechy?
Czy staram się głębiej wniknąć w tajemnicę mojej nieprawości?
Czy w rachunku sumienia staram się postawić prawdziwą diagnozę przyczyn własnych grzechów?
Czy stawiam sobie pytanie „dlaczego" upadam w grzech?
Czy do sakramentu pokuty przystępuję ze szczerym pragnieniem nawrócenia i pogłębienia przyjaźni z Bogiem?
Czy szczerze przyznaję się do moich grzechów?
Czy nie zataiłem jakiś grzechów?
Czy odprawiłem nałożoną pokutę sakramentalną?
Czy odsuwam od siebie okazje do grzechów?

Odkryć związek między grzechem a cierpieniem

Każdy grzech naruszając synowską więź, będąc aktem nieufności, niewdzięczności i arogancji wobec Stwórcy rani Boga, ale rani również człowieka. Człowiek odrywając się przez grzech od Boga, który jest źródłem życia skazuje siebie na cierpienie i w konsekwencji na śmierć, zapłatą bowiem za grzech jest śmierć (Rz 6, 23). Grzech wywraca ład nie tylko w relacji człowieka do Boga, ale niszczy ład w człowieku. Grzech według tradycyjnego określenia jest nieskończoną obrazą Boga i największym nieszczęściem człowieka na ziemi. Jednakże niszczące działanie grzechu nie zawsze od razu staje się widoczne. Zakazany owoc zawarty w grzechu spożywany przez człowieka może się wydawać na początku nawet słodki; ujawnia on swoje zgubne i niszczące działanie po jakimś czasie. Robiąc rachu­nek sumienia powinniśmy prosić o łaskę odkrycia zależności między grzechami a cierpieniami naszego życia. Wiele cierpień naszego życia rodzi się jako gorzki owoc naszych grzesznych wyborów: wybierając grzech skazujemy się niejako na własne życzenie na cierpienia.

„W rachunku sumienia usiłujemy dostrzec związek między nie­którymi dotykającymi nas cierpieniami a nie uporządkowanymi postawami wewnętrznymi: zamknięciem się w sobie, egoizmem, postawą niechęci do przebaczenia, wygórowaną ambicją, łatwym zniechęceniem się, uleganiem lękowi, zmysłowością. Dzięki konse­kwentnej walce z tymi postawami i uczuciami, moglibyśmy uniknąć wielu niepotrzebnych cierpień i udręk"(6) Powinniśmy zatem pytać siebie:

Czy staram się dostrzegać związek między moimi nieuporządkowanymi postawami wewnętrznymi a cierpieniami i trudnościami życia?
Czy nie winię innych za trudności życiowe, które są skutkiem moich grzechów?
Czy nie przerzucam na innych ciężaru życia niszczonego przez mój własny grzech?
Czy nie ulegam złudnemu przekonaniu, że są grzechy niewinne, nieszkodliwe, czy wręcz opłacalne?
Czy nie lekceważę grzechów?

Potrzeba poszerzania rachunku sumienia

„Do przyjęcia sakramentu pokuty należy przygotować się poprzez rachunek sumienia, przeprowadzony w świetle słowa Bożego. Najbardziej nadają się do tego teksty, których należy szukać w katechezie moralnej Ewangelii i Listów Apostolskich: w Kazaniu na Górze i pouczeniach apostolskich"(7). Zasadniczym drogowskazem w szukaniu prawdy o nas jest słowo Boże. Nie tylko słowo Dekalogu, ale również nauka moralna ogłoszona przez Jezusa w Ewangelii. Słowo Boga jest niczym lustro w którym każdy może się przeglądnąć i zo­baczyć jakim jest naprawdę. Rachunek sumienie winien być również „szczerą i spokojną konfrontacją [...] z samym Jezusem Chrystusem, który jest naszym nauczycielem i wzorem życia, oraz z Ojcem Nie­bieskim, który powołuje nas do dobra i doskonałości"(8). W tej konfrontacji „odwołujemy się także do «intuicji» własnego serca ożywionego miłością Boga". Powinniśmy więc wsłuchiwać się zarówno w słowo Boże jak iw „serce pełne rozsądku do [...] rozróżniania dobra i zła" (1 Krl 3, 9-12), bo one naprowadzają nas na prawdę o nas samych.

W dochodzeniu do prawdy o nas musimy również brać pod uwagę wszystkie zmieniające się okoliczności życiowe, przełomowe sytuacje i nowe wydarzenia, które w sposób istotny wpływają na życie. To wszystko wymaga ciągłego poszerzania rachunku sumienia nie tylko wraz z wiekiem, ale wraz ze zmieniającą się sytuacją. W rachunku sumienia powinny znaleźć więc swoje odbicie takie okoliczności jak choćby uzyskanie większej samodzielności życiowej, podjęcie nowej pracy czy obowiązków, doświadczenie ludzkiej przyjaźni i miłości, zawarcie małżeństwa, przyjście na świat dziecka, przeżywanie kryzysu duchowego, choroba czy nieszczęście(9). Proponowany rachunek sumienia odwołuje się do przykazania miłości, które jest fundamentem wszystkich przykazań; z niego wypływają i do niego się sprowadzają wszelkie obowiązujące nas wymogi moralne. Będziesz miłował Pana, Boga swego, całym swoim sercem, całą swoją duszą, całym swoim umysłem icałą swoją mocą [...] Będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego. Nie ma innego przykazania większego od tych (Mt 12, 30-31). Przykazanie miłości wyznacza naszą refleksję, która powinna pójść w trzech kierunkach: nasz stosu­nek do Boga, stosunek do bliźnich i stosunek do siebie samego.

Stosunek do Boga

Wiara

Jakie miejsce w moim życiu zajmuje Bóg?
Czy nie stawiam kogoś ponad Boga w moim życiu?
Czy staram się lepiej poznać Boga i Jego miłość?
Czy moja wiara szuka zrozumienia?
Czy poznaję Boga przez czytanie Pisma Świętego?
Czy angażuję się sercem w pogłębianie wiary?
Czy nie zatrzymuję się niejako w połowie drogi do Boga, poprzestając na wierze płytkiej i powierzchownej?
Czy szukam woli Bożej, kiedy mam dokonywać wyborów? Czy liczę się wówczas z Bogiem?
Czy zgadzam się z wolą Boga również wtedy, gdy jest ona wy­magająca?
Czy moje decyzje życiowe odnoszę do Boga?
Czy modlę się rano i wieczorem?
Czy angażuję się w modlitwę całym sercem?
Jaka jest moja modlitwa?
Ile czasu poświęcam na spotkania z Bogiem w modlitwie?
Jakie świadectwo daję swojej wierze życiem i słowem?

Nadzieja

Czy ufam Bogu?
Czy nie liczę zbytnio na siebie?
Czy powierzam siebie i swoje sprawy, trudności i niepokoje Bogu?
Czy w chwilach trudnych ufnie oddaję się Bogu i zdaję się na niego?
Czy liczę na Opatrzność Bożą?
Czy nie ulegam zniechęceniu czy rozpaczy?
Czy w moich życiowych motywacjach, aspiracjach i celach kieruję się myślą o życiu wiecznym?
Czy nie kieruję się przesadną troską o sprawy doczesne?
Czy nie pokładam zbytniej nadziei w sobie czy innych ludzkich zabezpieczeniach?
Czy nie ulegam zbytnim lękom o siebie i swoją przyszłość, o owoce swojej pracy?
Czy jestem wytrwały i wierny w spełnianiu podjętych zadań i obowiązków?

Miłość

Czy dostrzegam w życiu Bożą miłość i czy ją przyjmuję?
Czy staram się ją odwzajemnić?
Czy moją miłość do Boga potwierdza czas jaki Mu poświęcam w swoim życiu?
Czy nie skąpię czasu dla Boga?
Czy zawsze z szacunkiem odnoszę się Boga i spraw z Nim związanych?
Czy z miłości do Boga świętuję niedzielę jako dzień poświecony Panu?
Jak wygląda moje uczestnictwo we Mszy świętej w niedzielę i święta?
Czy świętowałem niedzielę, jako dzień poświecony Panu?
Jak często przystępuję do Komunii świętej?
Jak często przystępuję do sakramentu pokuty?
Czy dla miłości Boga stać mnie na podjęcie jakiejś ofiary, umartwienia, wyrzeczenia?
Czy zachowuję posty nakazane?
Czy w moich relacjach z Bogiem kieruję się jedynie własną korzyścią czy też stać mnie na bezinteresowność?
Czy cenię sobie przynależność do wspólnoty Kościoła?
Czy angażuję się w życie wspólnoty parafialnej?

Miłość bliźniego

[...] kto nie miłuje swego brata, którego widzi, nie może miłować Boga, którego nie widzi (1 J 4, 20). Dlatego w rachunku sumienia pytamy o naszą postawę wobec bliźnich. Punktem wyjścia mogą być pytania o to, czy nie krzywdzę drugich. Fundamentem życia z ludźmi jest sprawiedliwość, wierność, zaufanie, otwartość, życzliwość, szczerość. Dlatego z uwagą winniśmy pytać siebie o takie postawy wobec drugich.

Czy nie szkodzę życiu i zdrowiu bliźnich?
Czy nie narażałem życia swojego i bliźnich przez brawurę, pro­wadzenie samochodu po wypiciu alkoholu, przez nie przestrzeganie przepisów ruchu drogowego?
Czy jestem wierny podjętym zobowiązaniom wobec rodziny, przyjaciół, znajomych?
Czy można na mnie liczyć?
Czy staram się o czystość moich myśli, pragnień, zachowań wobec bliźnich?
Czy nie karmię swojej wyobraźni oglądaniem pornografii?
Czy nie prowadziłem nieprzyzwoitych rozmów?
Czy podejmuję walkę, aby zachować czystość zgodnie z moim stanem życia?
Czy nie jestem chciwy?
Czy nie naruszyłem czyjejś własności przez kradzież?
Czy nie zatrzymywałem czyjejś zapłaty?
Czy nie dręczyłem swoich bliskich, podwładnych?
Czy wobec ludzi jest szczery, czy nie jestem obłudnikiem?
Czy nie okłamuję innych?
Czy nie oszukuję innych w jakikolwiek sposób?
Czy nie dopuszczałem się posądzeń, plotek, pomówień, oszczerstw?
Czy nie rzucam oskarżeń i podejrzeń?
Czy nie składałem pustych obietnic?
Czy nie zazdroszczę innym?
Czy z nie ulegałem chciwości i pożądliwości?

Miłość przebaczająca

Ponieważ w życiu ciągle jesteśmy ranieni, dlatego musimy wybaczać; z tego zaś powodu, że sami ranimy innych, dlatego powinniśmy prosić o wybaczenia. Dobro wybaczenia jest jedyną drogą do pokonania zła krzywdy. Odpuszczenie naszych win jest uwarunkowane zapewnieniem: „jako i my odpuszczamy naszym winowajcom". Miłosierdzie jakie mamy wobec bliźnich, którzy przeciwko nam zawinili jest nie tylko warunkiem, ale i miarą miłosierdzia Bo­żego wobec nas. Szczera wola wybaczania doznawanych przykrości, krzywd jest też znakiem szczerości naszego żalu i postanowienia poprawy, a więc znakiem autentyczności sakramentu pojedna­nia. Pragnąc pojednania z Bogiem winniśmy pragnąć pojednania z bliźnimi. Przebaczenie, zwłaszcza w wypadku wielkich krzywd, wymaga czasu. Jest ono trudnym procesem, ponieważ przywołuje ból doznanej krzywdy. Ale bez dotknięcia miejsc zranionych w nas przebaczenie byłoby czymś pozornym i zewnętrznym. W rachunku sumienia winniśmy dokładnie przyglądnąć się naszym postawom w sytuacjach konfliktu czy nieporozumień z bliźnimi.

Czy żyję w zgodzie z ludźmi?
Czy nie noszę w sobie i nie podtrzymuję uraz i pretensji do kogoś? Jeśli tak, to do kogo i o co czuję żal?
Czy w sytuacji skrzywdzenia nie ulegam odruchom odwetu?
Czy chcę przebaczyć z serca „moim winowajcom"?
Czy szczerze szukam dróg do pojednania?
Czy w sytuacjach konfliktowych pierwszy wyciągam rękę lub daję znaki gotowości do pojednania?
Czy modlę się o pomoc do szczerego wybaczenia tym, którzy mnie zranili lub są mi nieżyczliwi?
Czy nie skrzywdziłem kogoś? Jeśli tak, to kogo i w jaki sposób?
Czy przez brak delikatności, arogancję, wyniosłość nie ranię ludzi?
Czy proszę o wybaczenie gdy ranię bliźnich?
Czy naprawiłem wyrządzoną krzywdę?
Czy swoją postawą staram się tworzyć wśród ludzi klimat życzliwości i budować prawdziwą jedność?

Życie rodzinne

Jak spełniam obowiązki wobec rodziny?
Czy troszczę się i pielęgnuję miłość małżeńską i rodzinną?
Czy ślubowanej miłości jestem wierny w myślach, pragnieniach, słowach, zachowaniach?
Czy szanuję współmałżonka(ę) dzieci, rodziców, pozostałych domowników?
Czy sprawiedliwie włączam się w spełnianie obowiązków wobec rodziny?
Czy modlę się za najbliższych?
Czy pamiętam w modlitwie o zmarłych z rodziny?
Czy nie ulegam pokusie ucieczki i wycofywania się z życia rodzinnego?
Czy w codziennych sytuacjach, szczególnie zaś w trudnych, bliscy mogą liczyć na moją pomoc?
Czy swoimi humorami, zamknięciem w sobie, pretensjonalnością, zgorzknieniem nie niszczę dobrej atmosfery w domu?
Czy nie próbuję winić innych za trudności życia?
Czy jestem cierpliwy wobec braków i słabości bliźnich?
Czy w miłości erotycznej w małżeństwie nie kieruję się egoizmem?
Czy w pożyciu małżeńskim nie stosuję antykoncepcji?

Życie społeczne

Czy jestem życzliwie nastawiony do ludzi?
Czy nie pogardzam ludźmi ubogimi, niezaradnymi, z margine­su społecznego?
Czy pomagam tym, którzy mnie proszą o jałmużnę czy inne wsparcie?
Czy umiem się podzielić tym, co posiadam z potrzebującymi?
Czy jestem dobrym i zgodnym sąsiadem?
Czy angażuję się w sprawy społeczności lokalnej, państwa?
Czy sumiennie wykonuję pracę zawodową?
Czy jestem lojalny wobec przełożonych, podwładnych?
Czy wykonując pracę kieruję się tylko zyskiem, czy mam również na myśli dobro wspólne?
Czy stać mnie na bezinteresowność w relacjach z bliźnimi?
Czy nie oszukiwałem przy płaceniu podatków, przy pobieraniu renty lub zasiłku?
Czy nie ulegam uprzedzeniom do innych i ideologiom takim jak rasizm, nacjonalizm, antysemityzm?

Miłość samego siebie

Dobrze uporządkowana miłość zaczyna się od miłości samego siebie. Zdrowa miłość samego siebie jest punktem wyjścia do wła­ściwego modelowania naszych relacji z ludźmi. Jest ona matrycą i miarą miłości bliźniego. Nie należy mylić miłości do samego siebie z egocentryzmem czy z postawą pobłażliwości, dogadzania sobie, ulegania kaprysom i własnym namiętnościom. Prawdziwa miłość jest ofiarna, gotowa do poświęceń, wymagająca. W rachunku sumienia powinniśmy pytać jaka jest nasza miłość do samych siebie.
Czy cenię sobie dar życia?
Czy nie marnuję siebie i otrzymanych od Boga talentów?
Czy staram się odczytywać wolę Bożą w stosunku do mojego życia i wypełniać ją?
Czy angażuję się w realizację mojego powołania?
Czy troszczę się o postęp i rozwój w życiu duchowym?
Czy naprawdę zależy mi, aby moje życie było uporządkowane?
Co robię w tym kierunku?
Czy podejmuję pracę nad sobą?
Czy nie marnuję czasu na nieistotne sprawy czy zainteresowania?
Czy nie jestem nadwrażliwy na własnym punkcie?
Czy potrafię od siebie wymagać?
Czy od ostatniej spowiedzi nastąpiła poprawa w moim życiu?
Czy dbam o swoje zdrowie?
Czy nie niszczę siebie przez nadużywanie alkoholu, czy innych szkodliwych używek, na przykład narkotyków, przez brak snu i mą­drego wypoczynku?

* * *
Sakrament pojednania wymaga „przede wszystkim tego, aby człowiek odrzucił pozory, wyzbył się zafałszowań, aby odnalazł się w całej swej wewnętrznej prawdzie. Jest to prawda jego sumienia. Człowiek musi uwolnić się od wszystkiego, co mu nie pozwala tej właśnie prawdzie, swojej wewnętrznej prawdzie, spojrzeć w oczy" (Jan Paweł II). Rachunek sumienia prowadzi do wymaganej „prawo­ści i przejrzystości sumienia", która z kolei jest podstawowym wa­runkiem koniecznym do ważności, bądź do integralności, bądź do owocności sakramentu pojednania (por. Jan Paweł II, Reconciliatio et paenitentia, nr 31). Uczenie się tej sztuki badania własnego sumienia wymaga czasu i wiele wysiłku. Ale podjęty wysiłek rozeznawania i kształtowania własnego sumienia przynosi wyjątkowe owoce. Pra­we sumienie staje się wewnętrznym przewodnikiem na drogach dobra i zła, pomagając nam rozpoznać, jaka jest wola Boża: co jest dobre, co Bogu przyjemne i co doskonale (Rz 12, 2). W ten sposób prowadzi nas ono do ładu moralnego, który jest fundamentem szczęśliwego życia każdego człowieka i każdego społeczeństwa.

Ks. Stanisław Cyran (ur. 1962), rekolekcjonista w Centrum Formacyjnym Diecezji Tarnowskiej ARKA w Gródku nad Dunajcem.

(1) Opracował ks. Stanisław Cyran na podstawie: J. Augustyn SJ, Kiedy serce nas oskarża. Przygotowanie do sakramentu pojednania, Częstochowa 2000; J. Augu­styn SJ, Sakrament pojednania, Kraków 2000 oraz G. Aschenbrenner SJ, J. L. Kont- kowski SJ, Rachunek sumienia dla dorosłych, Kraków 1996; W. Lambert SJ, Najważ­niejszy kwadrans Ignacego, Kraków 1992; J. Tischner, Pomoc w rachunku sumienia, Kraków 2000.
(2) Sw. Augustyn, Soliloqui, I, 1, 3; II, 1, 1; PL 32, 870. 885.
(3) Jan Paweł II, Dominum et vivifiamtem, 32.
(4) S. Skowronek [za:] J. Augustyn SJ, Sakrament pojednania, Kraków 2000, s. 26.
(5) KKK, 988 § 1.
(6) J. Augustyn SJ, Kiedy serce nas oskarża, Częstochowa 2003, s. 11.
(7) KKK 1454.
(8) Jan Paweł II, Reconciliatio et paenitentia, 31.
(9) Por. J. Augustyn, Kiedy serce nas oskarża, dz. cyt., s. 13-14.

Wróć do artykułów...>>